مالیات تکلیفی چیست؟ انواع، نحوه محاسبه و جرائم آن در سال 1405

مالیات تکلیفی چیست؟ یکی از انواع مالیات‌هایی که معمولا فعالان اقتصادی با آن روبرو هستند مالیات تکلیفی است که به جهت تفاوت‌های اساسی با دیگر مالیات‌ها دارای پیچیدگی‌های خاصی است. از طرف دیگر عدم پرداخت این نوع مالیات ممکن است در درازمدت مبالغ سنگینی را بابت جریمه به شرکت و یا مجموعه شما تحمیل نماید. اما این نوع مالیات چیست؟ چه کسانی مشمول آن هستند ؟ چه تفاوتی با دیگر انواع مالیات دارد؟

در ادامه این مقاله از مجموعه مارسا بررسی می‌کنیم مالیات تکلیفی چیست، چه انواعی دارد و نحوه محسابه و پرداخت آن چگونه است؟ پس با ما همراه باشید.

مالیات تکلیفی چیست؟

مالیات تکلیفی چیست؟ این نوع مالیات یکی از شیوه‌های وصول مالیات بر درآمد و از نوع مالیات‌های مستقیم است که در آن شما باید بخشی از درآمد مشمول مالیات خود را به‌عنوان مالیات بپردازید. اما در این نوع مالیات، به‌جای اینکه شما خودتان به‌عنوان مؤدی این مبلغ را پرداخت نمایید، شخصی که طبق قانون موظف به کسر و پرداخت مالیات است، مانند کارفرما یا مستأجر حقوقی، این مبلغ را از وجه قابل پرداخت به شما کسر می‌کند. در واقع، در مواردی که قانون مشخص کرده است، قبل از اینکه شما پولی را از طرف مقابل دریافت نمایید، مالیات مربوط از آن کسر شده و به حساب سازمان امور مالیاتی کشور واریز می‌گردد و باقی‌مانده پول به حساب شما واریز می‌شود. البته این تکلیف شامل تمام معاملات و فعالیت‌های اقتصادی نمی‌شود و با توجه به نوع درآمد و مقررات قانونی، انواع و جزئیات مختلفی دارد که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم.

مالیات تکلیفی تنها یکی از شیوه‌های اجرای تکالیف مالیاتی است و برای شناخت جایگاه آن در نظام مالیاتی کشور، بهتر است ابتدا با انواع مالیات در ایران و تفاوت مالیات‌های مستقیم و غیرمستقیم آشنا شوید

مشمولان مالیات تکلیفی : چه کسی باید مالیات تکلیفی را بپردازد؟

زمانی که افراد مطلع می‌گردند که مالیات تکلیفی چیست شاید ندانند در بسیاری از موارد ممکن است خود مشمول این نوع از مالیات باشند. بنابراین بهتر است بررسی کنیم که مشمولان مالیات تکلیفی چه کسانی هستند و چه افرادی وظیفه پرداخت آن را برعهده دارند. یک نکته بسیار مهم در این نوع مالیات آن است که مودی یا شخص مشمول مالیات، لزوما با فردی که مسئول کسر و پرداخت آن است، یکسان نیست.

به‌عنوان مثال:

• مؤدی مالیاتی: کارمند دریافت‌کننده حقوق
• مسئول کسر و پرداخت مالیات: کارفرما
• مبنای محاسبه: درآمد حقوق مشمول مالیات پس از اعمال معافیت‌ها و مقررات قانونی

برای تشخیص مسئولیت هر شخص در پرداخت مالیات، ابتدا باید بدانیم مفهوم مودی مالیاتی چیست و چه تفاوتی میان مؤدی اصلی و شخص مکلف به کسر مالیات وجود دارد.

6 نوع مالیات تکلیفی به همراه مثال از هر نوع و محاسبه

مالیات تکلیفی چه انواعی دارد؟ این نوع مالیات انواع مختلفی دارد که خوب است تا شما را بیشتر با آن‌ها آشنا نماییم. همچنین در مورد هر کدام از زیرمجموعه‌های مالیات تکلیفی مودی و پرداخت کننده و همین طور شیوه محاسبه را با شما در میان خواهیم گذاشت.

1- مالیات تکلیفی حقوق

مالیات حقوق از نوع مالیات تکلیفی چیست؟ در این نوع مالیات، افرادی که در مقابل انجام کار حقوق دریافت می‌کنند، در صورت مشمول بودن، باید بخشی از حقوق خود را به‌عنوان مالیات بپردازند. اما این مبلغ توسط کارفرما محاسبه و مستقیماً به حساب سازمان امور مالیاتی کشور واریز می‌شود.

بنابراین، قبل از اینکه حقوق کارمندان واریز شود، مبلغ مالیات متعلق از آن کسر شده است. در مثالی ساده، شما می‌توانید این مبلغ را در فیش حقوقی ماهانه خود مشاهده نمایید.

میزان مالیات حقوق با توجه به مبلغ درآمد مشمول مالیات، سقف معافیت و نرخ‌های پلکانی تعیین‌شده در قوانین مربوط به هر سال محاسبه می‌شود. بنابراین تمام حقوق‌بگیران الزاماً مالیات یکسانی پرداخت نمی‌کنند و حقوق‌های کمتر از سقف معافیت قانونی، مشمول مالیات حقوق نخواهند بود. طبق ماده ۸۶ قانون مالیات‌های مستقیم، مسئولیت کسر و پرداخت این مالیات بر عهده پرداخت‌کننده حقوق است.

2- اجاره ملک

با این نوع از مالیات تکلیفی نیز تا حدودی آشنایی دارید. در این مورد، وقتی ملکی را به شخص دیگری اجاره می‌دهید، ممکن است بخشی از مبلغی که بابت اجاره دریافت می‌کنید، مشمول مالیات بر درآمد اجاره باشد.

طبق تبصره 9 ماده 53 قانون مالیات‌های مستقیم، اگر مستأجر یک شخص حقوقی مانند شرکت یا مؤسسه باشد، موظف است مالیات متعلق به اجاره را طبق مقررات محاسبه کرده و از مبلغ اجاره کسر کند. سپس این مبلغ را تا پایان ماه بعد به حساب سازمان امور مالیاتی واریز کرده و رسید آن را در اختیار موجر قرار دهد.

به‌عنوان مثال، اگر یک شرکت ملکی را از شخص حقیقی اجاره کند، شرکت موظف است در صورت تعلق مالیات، مبلغ آن را بر اساس مقررات محاسبه کرده و از اجاره‌بهای پرداختی به مالک کسر نماید.

بنابراین در این مثال، موجر یا مالک، مؤدی مالیاتی است؛ اما مسئولیت کسر و پرداخت مالیات تکلیفی بر عهده مستأجر حقوقی خواهد بود.

میزان این مالیات درصد ثابتی از اجاره ماهانه نیست و با توجه به درآمد مشمول مالیات، معافیت‌ها و نرخ‌های قانونی مربوط به موجر محاسبه می‌شود.

3- مالیات تکلیفی حق‌الوکاله وکلا

یکی دیگر از انواع مالیات تکلیفی مربوط به حق‌الوکاله وکلای دادگستری است. در این نوع مالیات، زمانی که وکیل خدمات حقوقی خود را به برخی دستگاه‌ها و مؤسسات دولتی ارائه می‌دهد، پرداخت‌کننده حق‌الوکاله موظف است بخشی از مبلغ قابل پرداخت را به‌عنوان مالیات کسر نماید.

طبق تبصره 2 ماده 103 قانون مالیات‌های مستقیم، وزارتخانه‌ها، مؤسسات و شرکت‌های دولتی، شهرداری‌ها و مؤسسات وابسته به دولت و شهرداری‌ها موظف‌اند هنگام پرداخت حق‌الوکاله به وکلا، معادل 5 درصد مبلغ آن را به‌عنوان علی‌الحساب مالیاتی وکیل کسر کرده و در مهلت قانونی به سازمان امور مالیاتی پرداخت نمایند.

به‌عنوان مثال، اگر یک شرکت دولتی بابت خدمات وکالت مبلغ 20 میلیون تومان به وکیل پرداخت کند، باید 1 میلیون تومان از این مبلغ را به‌عنوان علی‌الحساب مالیاتی کسر و پرداخت نماید.

بنابراین در این مورد، وکیل مؤدی مالیاتی است، اما مسئولیت کسر و پرداخت مالیات تکلیفی بر عهده دستگاه دولتی پرداخت‌کننده حق‌الوکاله قرار دارد. توجه داشته باشید که این تکلیف با پرداخت مالیات خدمات مشاوره‌ای عمومی متفاوت است و نمی‌توان تمام قراردادهای مشاوره را مشمول نرخ 5 درصد دانست.

آیا می‌دانید با نرم افزار رایگان سامانه مودیان مارسا می‌توانید کلیه فرایند سامانه مودیان را رایگان انجام دهید.

4- مالیات تکلیفی مضاربه

یکی دیگر از انواع مالیات که در ادامه بحث مالیات تکلیفی چیست باید مورد ارزیابی قرار گیرد، مالیات تکلیفی مضاربه است. در قرارداد مضاربه، یک شخص سرمایه موردنیاز را تأمین می‌کند و شخص دیگر با استفاده از آن فعالیت اقتصادی انجام می‌دهد. سود حاصل از فعالیت نیز طبق قرارداد بین صاحب سرمایه و عامل تقسیم می‌شود. در قرارداد مضاربه :

• صاحب سرمایه: شخصی که سرمایه فعالیت اقتصادی را تأمین می‌کند.
• عامل یا مضارب: شخصی که با سرمایه دریافت‌شده فعالیت اقتصادی انجام می‌دهد.
• مسئول پرداخت مالیات تکلیفی: عامل یا مضارب، در موارد مقرر در ماده 102

بنابراین صاحب سرمایه مؤدی مالیاتی است، اما مسئولیت کسر و پرداخت مالیات سهم او بر عهده عامل قرار دارد.میزان این مالیات نرخ ثابت 10 درصدی ندارد و مطابق مقررات قانونی محاسبه می‌شود. طبق ماده 102 قانون مالیات‌های مستقیم، اگر صاحب سرمایه بانک باشد، تکلیف کسر مالیات صاحب سرمایه از عامل یا مضارب ساقط خواهد شد.

5- اشخاص مقیم خارج از ایران

یکی دیگر از موارد مالیات تکلیفی مربوط به اشخاص حقیقی و حقوقی خارجی است که در خارج از ایران اقامت دارند، اما از ارائه برخی خدمات یا فعالیت‌های مشمول قانون در ایران یا از ایران درآمد کسب می‌کنند.

در این نوع مالیات، شخص یا شرکتی که مبلغ قرارداد را به طرف خارجی پرداخت می‌کند، موظف است مالیات متعلق را طبق مقررات محاسبه و از مبلغ قابل پرداخت کسر نماید.

به‌عنوان مثال، اگر یک شرکت ایرانی بابت خدمات فنی یا انتقال دانش فنی به یک شرکت خارجی مشمول ماده 107 مبلغی پرداخت کند، باید مالیات مربوط را با توجه به نوع فعالیت و مقررات قانونی محاسبه کرده و به سازمان امور مالیاتی پرداخت نماید.

بنابراین شرکت خارجی دریافت‌کننده درآمد، مؤدی مالیاتی است، اما مسئولیت کسر و پرداخت مالیات در موارد مشمول ماده 107 بر عهده پرداخت‌کننده وجه قرار می‌گیرد. طبق ماده 107 قانون مالیات‌های مستقیم، نحوه تعیین درآمد مشمول مالیات این اشخاص بر اساس نوع فعالیت مشخص می‌شود و نمی‌توان یک نرخ ثابت برای تمام قراردادهای خارجی در نظر گرفت.

6- مالیات تکلیفی بیمه اتکایی خارجی

در این نوع مالیات، زمانی که یک موسسه بیمه ایرانی بخشی از تعهدات بیمه‌ای خود را به یک موسسه بیمه اتکایی خارجی واگذار می‌کند، در صورت مشمول بودن، موظف است مالیات متعلق به بیمه‌گر خارجی را کسر و برداخت نماید.

طبق تبصره 5 ماده 109 قانون مالیات‌های مستقیم، موسسات بیمه اتکایی خارجی مشمول، بابت حق بیمه دریافتی و سود حاصل از سپرده مربوط در ایران، مشمول مالیات به نرخ 2 درصد هستند.

در این شرایط، مؤسسه بیمه ایرانی موظف است هنگام تخصیص حق‌بیمه به نام بیمه‌گر اتکایی خارجی، مالیات مقرر را کسر کرده و در مهلت قانونی به سازمان امور مالیاتی پرداخت نماید.

جدول مقایسه انواع مالیات تکلیفی در ایران 

علاوه بر مواردی که در بالا بررسی کردیم، برخی تکالیف مالیاتی دیگر مانند مالیات علی‌الحساب حق‌الزحمه پزشکان نیز وجود دارند که نحوه کسر و پرداخت آن‌ها بر اساس مقررات و دستورالعمل‌های مربوط تعیین می‌شود. همچنین در بعضی فعالیت‌ها مانند نقل‌وانتقال سهام، اشخاصی غیر از مؤدی اصلی مسئول وصول و واریز مالیات هستند؛ هرچند این موارد لزوماً از همان نوع مالیات تکلیفی بر درآمد محسوب نمی‌شوند.

نوع مالیات تکلیفی	مودی مالیاتی	مسئولیت کسر یا پرداخت	مبنای محاسبه و قانون
مالیات تکلیفی حقوق	کارمند یا حقوق‌بگیر	کارفرما یا پرداخت‌کننده حقوق	بر مبنای ماده 86 : طبق معافیت‌ها و نرخ‌های مالیات حقوق
اجاره ملک	موجر یا مالک	مستاجر حقوقی مشمول قانون	براساس درآمد مشمول مالیات اجاره؛ تبصره 9 ماده 53
حق‌الوکاله	وکیل دریافت‌کننده حق‌الوکاله	دستگاه دولتی مشمول	5% حق‌الوکاله به‌عنوان علی‌الحساب؛ تبصره 2 ماده 103
مالیات تکلیفی مضاربه	صاحب سرمایه	عامل یا ضارب	مالیات سهم درآمد صاحب سرمایه طبق ماده 102(بدون نرخ ثابت عمومی)
اشخاص مقیم خارج از ایران	شخصی حقیقی یا حقوقی خارجی مشمول	پرداخت‌کننده وجه	مطابق نوع فعالیت و مقررات ماده 107
مالیات بیمه اتکایی خارجی	موسسه بیمه اتکایی خراجی	موسسه بیمه ایرانی	تبصره 5 ماده 109 : 2%حق‌بیمه و سود سپرده مربوط، با رعایت معافیت‌ها
مالیات علی‌الحساب حق‌الزحمه پزشکان	پزشک یا عضو مشمول سازمان نظام پزشکی	پزشک؛ یا مرکز درمانی در صورت کسر و واریز به نمایندگی از او	10% حق‌الزحمه یا حق‌العمل مشمول طبق تفاهم‌نامه سال 1405 و ماده 163
نقل و انتقال سهام بورسی	انتقال‌دهنده سهام	کارگزار بورس	مالیات مقطوع 0.5% ارزش فروش؛ ماده 143 مکرر

در جدول بالا، مهم‌ترین انواع مالیات تکلیفی و برخی موارد مرتبط را همراه با مؤدی، شخص مسئول پرداخت و مبنای قانونی آن‌ها مقایسه کرده‌ایم.

 

شیوه پرداخت مالیات از نوع تکلیفی 

شیوه پرداخت مالیات تکلیفی چیست و به چه صورت است؟ در این مورد، فرد مسئول پرداخت باید با توجه به نوع مالیات تکلیفی و مقررات مربوط به آن، مبلغ مالیات را محاسبه کرده و در مواردی که قانون مشخص کرده است، از وجه قابل پرداخت به مؤدی کسر نماید. سپس مبلغ تعیین‌شده را در مهلت قانونی از طریق سامانه‌های مربوط یا روش‌های اعلام‌شده توسط سازمان امور مالیاتی کشور پرداخت کند.

مراحل پرداخت مالیات تکلیفی

1. محاسبه مالیات: فرد مسئول پرداخت، با توجه به نوع مالیات تکلیفی و مقررات مربوط به آن، مبلغ مالیات را محاسبه می‌کند.
2. کسر مالیات: در مواردی که قانون مقرر کرده است، مبلغ محاسبه‌شده از وجه قابل پرداخت به مؤدی کسر می‌شود.
3. پرداخت مالیات: مبلغ تعیین‌شده در مهلت قانونی از طریق روش‌های اعلام‌شده توسط سازمان امور مالیاتی کشور پرداخت می‌شود.
4. ارائه رسید: در موارد مقرر قانونی، رسید پرداخت در اختیار مؤدی قرار می‌گیرد.

همچنین پس از پرداخت، لازم است تا رسید آن در مواردی که قانون مشخص کرده است، در اختیار مؤدی قرار گیرد. البته نحوه پرداخت و مهلت آن برای انواع مالیات تکلیفی متفاوت است؛ به‌عنوان مثال، مالیات حقوق طبق ماده 86 قانون مالیات‌های مستقیم باید همراه با فهرست مربوط تا پایان ماه بعد پرداخت شود. در مواردی مانند مالیات اجاره نیز مستأجران حقوقی موظف‌اند مالیات متعلق را طبق تبصره 9 ماده 53 کسر کرده و تا پایان ماه بعد به اداره امور مالیاتی پرداخت نمایند.

روش پرداخت مالیات تکلیفی با فرآیند صورتحساب الکتریکی متفاوت است. برای آشنایی با وظایف سامانه فعالان اقتصادی در ثبت صورتحساب، راهنمای سامانه مودیان چیست را مطالعه کنید.

جریمه عدم پرداخت مالیات تکلیفی طبق ماده 199

در کنار اینکه باید به این سؤال که “مالیات تکلیفی چیست” پاسخ بدهیم، لازم است تا درباره جریمه عدم پرداخت این مالیات نیز صحبت کنیم. این نوع مالیات از نظر جریمه نیز پیچیدگی‌های خاص خود را دارد؛ زیرا مؤدی و شخص مسئول کسر و پرداخت مالیات لزوماً یکسان نیستند.

• جریمه عدم انجام تکلیف در موعد مقرر: 10 درصد مالیات پرداخت‌نشد
• جریمه تأخیر: 2.5 درصد مالیات به ازای هر ماه تأخیر از سررسید
• مسئول پرداخت جریمه: شخص مکلف به کسر و پرداخت مالیات در صورت تخلف از تکلیف قانونی

در صورت عدم انجام تکلیف قانونی، شخص مسئول کسر و پرداخت مالیات، علاوه بر مسئولیت تضامنی با مؤدی در پرداخت اصل مالیات، مشمول جریمه نیز خواهد شد.جریمه عدم پرداخت مالیات تکلیفی با جرائم ناشی از تخلف در صدور و ثبت صورتحساب الکترونیکی یکسان نیست. برای آشنایی با گروه دوم، مقاله جرائم سامانه مودیان و پایانه‌های فروشگاهی را مطالعه کنید.

فرق مالیات بر درآمد و مالیات تکلیفی

اما فرق مالیات بر درآمد و مالیات تکلیفی چیست؟ این موضوع اهمیت بالایی دارد. مؤدی و مشمولان هر دو می‌توانند یکسان باشند و در هر دو مورد، بخشی از درآمد شما به‌عنوان مالیات پرداخت می‌گردد. بااین‌حال، مالیات تکلیفی در بسیاری از موارد، شیوه‌ای برای کسر و پرداخت مالیات بر درآمد است و نوعی مالیات کاملاً مستقل از آن محسوب نمی‌شود. در مالیات بر درآمد، شما به‌عنوان دریافت‌کننده و کسی که درآمد را به دست آورده است، معمولاً خودتان مسئول پرداخت مالیات هستید. اما در مالیات تکلیفی، درست است که شما صاحب آن درآمد هستید، ولی در مواردی که قانون مشخص کرده است، وظیفه کسر و پرداخت مالیات بر عهده شخصی قرار دارد که قرار است مبلغ درآمد را به شما پرداخت نماید.

فرق مالیات ارزش افزوده با مالیات تکلیفی چیست ؟

در ظاهر شاید مالیات بر ارزش افزوده با مالیات تکلیفی مشابه به نظر برسند، اما این دو با یکدیگر تفاوت دارند. مالیات بر ارزش افزوده نوعی مالیات غیرمستقیم بر مصرف است که در آن، شما هنگام خرید کالا یا خدمات مشمول، مبلغی را به‌عنوان مالیات پرداخت می‌کنید و فروشنده موظف است طبق مقررات آن را وصول و به سازمان امور مالیاتی پرداخت نماید. اما در مالیات تکلیفی که معمولاً به مالیات بر درآمد مربوط می‌شود، شخصی که طبق قانون مسئول کسر و پرداخت مالیات است، مبلغ آن را از وجه قابل پرداخت به مؤدی کسر کرده و به حساب سازمان امور مالیاتی واریز می‌نماید.

برای آشنایی بیشتر با نحوه محاسبه، پرداخت و مشمولان این مالیات، پیشنهاد می‌کنیم مقاله مالیات بر ارزش افزوده چیست؟ را نیز مطالعه کنید.

جمع‌بندی: هدف از مالیات تکلیفی چیست ؟

اکنون می‌دانیم که مالیات تکلیفی چیست. به زبان ساده، در این نوع مالیات، شخصی که طبق قانون مسئول کسر و پرداخت مالیات است، مبلغ آن را از وجه قابل پرداخت به مؤدی کسر کرده و به سازمان امور مالیاتی پرداخت می‌کند. هدف از این شیوه مالیاتی، تسهیل وصول مالیات، جلوگیری از فرار مالیاتی مؤدیان و همچنین ایجاد شفافیت بیشتر در فعالیت‌های اقتصادی است. ازآنجاکه عدم انجام تکالیف قانونی مربوط به این مالیات ممکن است موجب جریمه و دیرکرد شود، لازم است تمام مؤدیان و اشخاص مسئول کسر و پرداخت، از جزئیات و مقررات آن آگاهی کامل داشته باشند.

شما برای جلوگیری از مشکلات و جریمه‌های مالیاتی باید تکالیف قانونی خود را به‌درستی انجام دهید. همچنین برای مدیریت بهتر فرایند ثبت، ارسال و پیگیری صورتحساب‌های الکترونیکی می‌توانید از نرم‌افزار سامانه مؤدیان مارسا استفاده کنید.